رهپویه هنرهای تجسمی

رهپویه هنرهای تجسمی

تحلیل بینامتنی و بیناگفتمانی نقش‌برجسته‌ی نبرد فتح‌علی‌شاه با شیر، شهرری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی ‌دکتری تخصصی پژوهش هنر، پردیس بین‌الملل کیش، دانشگاه تهران.
2 استاد دانشکده هنرهای تجسمی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران.
چکیده
نقش‌برجستۀ نبرد با شیر یکی از هشت اثر صخره‌ای به‌جای‌مانده از دوره قاجار است. این اثر به‌جای نقش‌برجستۀ ساسانی، در دامنۀ جنوبی دژ رشکان شهرری (کوه سرسره) در سال 1246 ه.ق. در دورۀ فتحعلی‌شاه اجرا شد. در دهۀ پنجاه شمسی، اثر به‌تدریج تخریب و از میان رفت. زبان بصری این نقش‌برجسته با دو بخشِ تصویری و مکتوب تکمیل می‌شود. در این پژوهش پس از توصیفِ ویژگی‌های ظاهری، پیش‌متن‌های تصویری مرتبط با موضوع اثر (شکار و نبرد با شیر) از دو منظر درزمانی و هم‌زمانی بررسی شده‌است. همچنین بیش‌متن‌های تولیدشده بر اساس آثار و مستندات موجود، معرفی شده و روابط بینامتنی آن‌ها با اثر بررسی می‌شود. مطالعۀ توصیفی اثر، روابط بینامتنی و نقش آن‌ها در شکل‌گیری گفتمان‌های مؤثر در خلق و خوانش نقش‌برجستۀ کوه سرسره هدف این پژوهش است. بررسی توصیفی و مطالعۀ بینامتنی نقش‌برجستۀ نبرد فتحعلی‌شاه با شیر، نقش و رابطۀ بیناگفتمانی، میان گفتمان‌های سلطنت، مذهب و تجددگرایی در خلق و خوانش این اثر را نشان می‌دهد. در این فرآیند مطالعاتی از آرای «ژرار ژنت» در مطالعۀ بینامتنی و همچنین نظرات «نورمن فرکلاف» در مطالعه گفتمانی استفاده می‌شود. روش تحقیق در این پژوهش، از نظر نوع بنیادی و مبتنی بر فرآیندهای «توصیف»، «تحلیل» و «تفسیر» است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Intertextual and interdiscourse analysis of the Relief of Fath-Ali Shah's battle with a lion in Shahr-e-Rey

نویسندگان English

roohollah shamsizadeh maleki 1
Yaghoub Azhand 2
1 Ph.D. student in Art Research, Kish Campus, University of Tehran.
2 Professor of Visual Arts Faculty, Fine Arts Campus, University of Tehran.
چکیده English

The perpetuating and recurring pagan patterns in Iranian art can be understood more thoroughly by examining the surviving artworks and historical documents from the Qajar era, particularly during the reign of Fath-Ali Shah (1797-1834). This period witnessed a remarkable revival of artistic production. The royal painting atelier thrived, and cultural and literary movements, such as the formation of the literary society called Khaqan, contributed to this flourishing cultural atmosphere.
Fath-Ali Shah’s personal characteristics also played a pivotal role in fostering this artistic and intellectual environment. His poetic disposition, peaceful reign, and deep interest in literature and the arts helped cultivate a climate in which artists, poets, and scholars could prosper. Combined with favorable social and political conditions, these elements gave rise to a significant body of visual art, most notably mural paintings and stone reliefs. These works often featured prominent themes such as royal accession ceremonies and hunting scenes, which glorified the monarch.
Mural painting can be considered the result of the interaction of three disciplines or media: "painting," "sculpture," and "architecture." Stone reliefs (rocks) are a subcategory of mural painting due to their dependence on the context (natural wall: rock and the wall of architectural buildings). On the other hand, one of the prominent trends in sculpting is the process of creating a relief, which is performed with materials and volume processing techniques (reduction and increase). Therefore, reliefs can be considered a type of Intermedia, which is related to painting on one hand and sculpture and even architecture on the other hand.
The reliefs of the Qajar period are directly related to the paintings of this period in terms of subject and pictorial formation. From the Qajar period, eight rock reliefs have been left; most of the works belong to the reign of Fath-Ali Shah Qajar. Three prominent reliefs, "Tengewashi hunting, Firouzkoh 1233 A.H.," "Fath-Ali Shah's battle with a lion (lion hunting) in Shahr-e-Ray city 1246 A.H.," "Fath-Ali Shah's royal procession at Cheshme Ali Shahr-E-Ray 1248 A.H.," were all designed by "Abdullah Khan Naqash Bashi."
These reliefs have more relationship and closeness with each other than the others. The common thread in all three works is that they have, in addition to the visual part, written texts in both prose and verse in the margins or in the body of the works. The relief of "Fath-Ali Shah's battle with a lion (lion hunting), Mount Sorsoreh" was executed at the end of the reign of Fath-Ali Shah on a Sassanid relief on the southern front of Mount Sorsoreh, which was located in the Dejarshkan area of Shahr-e-Ray city.
The information needed for this research has been obtained through the study of documents, reports, artifacts, and photographs that have survived from the Qajar and Pahlavi periods.
Based on the research approach of this study (inter-discourse study), the Qajar relief is first examined in the text description stage, considering its formal and spatial components. Then, in the interpretation and explanation stage, the intertextual relationships will be taken into account to provide the effective contexts in creating the work from the perspective of thematic and media capabilities. Additionally, the hypertexts created based on the work under study will be prepared using discourse analysis and inter-discourse relationship examination. In this study process, the views of "Gerard Genette" in the field of transtextual studies, as well as the views of "Norman Fairclough" and inter-discourse study approaches, have been utilized. This research has been conducted using a descriptive-analytical method and by utilizing library resources and field studies.

کلیدواژه‌ها English

relief
Fath_Ali Shah
intertextual
interdiscourse
فهرست منابع فارسی
آرین‌پور، یحیی (1382). از صبا تا نیما ( تاریخ 150 سال ادب فارسی ).جلد اول. چاپ هشتم. تهران: انتشارات زوار.
آذرپی، گیتی و دیگران (1397). نقاشی سغدی، ترجمه: محمد محمدی. تهران: انتشارات سوره مهر.
آژند، یعقوب (1400). استاد محمد سیاه قلم، هنرمندی با سه چهره. تهران: انتشارات بایگانی.
ابریشمی، فرشاد (1392). گذری بر تهران قدیم. تهران: انتشارت ابریشمی.
اقبال آشتیانی، عباس (1369). «یکی از نقوش ری» در مقالات عباس اقبال آشتیانی.گردآوری و تدوین: سید محمد دبیرسیاقی. تهران: نشر دنیای کتاب.
برجسته، فریدون و دیگران (1378). ایران از نگاه سوروگین مجموعه عکس های اواخر قرن نوزدهم، موزه ملی نژاد شناسی لیدن هلند. تهران: انتشارات زمان. رتردام: انتشارات برجسته وان والویک وان دورن.
بینیون، لورنس؛ ویلکینسون، گری؛ بازل (1383). سیر تاریخ نقاشی ایران، ترجمه محمد ایران‌منش. تهران: انتشارات امیرکبیر.
بی‌نام (1376). مجموعه آثار معماری سنتی ایران. تهران: انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.
پوپ، آرتر؛ اکرمن، فیلیس (1387). سیری در هنر ایران. جلد هفتم.زیر نظر: سیروس پرهام. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
تناولی، پرویز (1392). تاریخ مجسمه سازی در ایران. تهران: چاپ و نشر نظر.
جکسن، ابراهام و. ویلیامز (1369). سفرنامه جکسن. ترجمه: منوچهر امیری، فریدون بدره‌ای. تهران: انتشارات خوارزمی.
حاجی علیلو، سولماز (1384). بررسی اثرپذیری و موارد الگوبرداری از ایران پیش از اسلام در عصر قاجار باتکیه ‌بر نقش‌برجسته‌های قاجاری. نامه انسان‌شناسی. سال چهارم. شماره 8. ص 30-59
حسینی راد، عبدالمجید (1384). شاهکارهای نگارگری ایران. تهران: ناشر موزه هنرهای معاصر.
حسینی راد، عبدالمجید (1391). بررسی حجم‌پردازی دوره قاجار از صخره‌نگاری باستانی تا مجسمه همایونی. نشریه هنرهای زیبا- هنرهای تجسمی، دوره 17، شماره 3، ص 23-32.
 
درودیان، سیاوش (1394). پژوهشی درباره نقش‌برجسته ساسانی شهر ری. فصلنامه علمی فنی هنری اثر. شماره 71. ص ۵۳-۶۶.
دیبا، لیلا (1400). نگارستان گمشده ( مجموعه مقالات نقاشی و هنر عصر قاجار). ترجمه: علیرضا بهارلو. تهران: ناشر خط و طرح.
دیبا، لیلا (1378). تصویر قدرت و قدرت تصویر. نشریه ایران نامه. شماره 67. ص 423- 452. 
ذکاء، یحیی؛ سمسار، محمدحسن (1369). تهران در تصویر. جلد اول. تهران: انتشارات سروش.
ذکاء، یحیی (1349)، تاریخچه ساختمانی ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان. تهران: انتشارات انجمن آثار ملی.
رانته، روکو (1392). مکان‌نگاری ری در دوره نخستین اسلامی. ترجمه: سیاوش درودیان. فصلنامه اثر، شماره . ص 17-39.
ساسانی، فرهاد (1389). معنا کاوی: به سوی نشانه‌شناسی اجتماعی. تهران: نشر علم.
شیبانی، زرین تاج (1384). سنگ‌نگاره‌ی کوه‌واشی ( تداوم سنت نگارگری ) ایران. نشریه اثر، شماره 38، 39 . ص 100-123.
عین‌السلطنه، قهرمان میرزا سالور (1376). روزنامه خاطرات. به کوشش: مسعود سالور و ایرج افشار. جلد ۱. تهران: انتشارات اساطیر. 
فرکلاف، نورمن (1398). تحلیل گفتمان انتقادی. ترجمه: روح الله قاسمی. تهران: انتشارات اندیشه احسان.
فلاندن، اوژن (1356). سفرنامه اوژن فلاندن. ترجمه :حسین نور صادقی. تهران: انتشارات اشراقی.
فلور، ویلم (1395). نقاشی دیواری در دوره‌ی قاجار. ترجمه: علیرضا بهارلو. تهران: نشر پیکره.
فلور، ویلم؛ چلکووسکی، پیتر؛ اختیار، مریم (1381). نقاشی و نقاشان دوره قاجار. مترجم: یعقوب آژند. تهران: ایل شاهسون بغدادی.
فون گال، هوبرتوس (1378). جنگ سواران در هنر ایرانی و هنر متأثر از هنر ایرانی در دوره پارت و ساسانی. ترجمه: فرامرز نجد سمیعی. تهران: نشر نسیم دانش.
کریمان، حسین (1354). کتاب ری باستان. جلد اول. تهران: انتشارات دانشگاه ملی ایران.
کریمان، حسین (1355)،  تهران در گذشته و حال، تهران: انتشارات دانشگاه ملی ایران.
کریم‌زاده تبریزی، محمدعلی (1363). احوال وآثار نقاشان قدیم ایران. جلد یک. تهران: انتشارات مستوفی.
کریم‌زاده تبریزی، محمدعلی (1370). احوال و آثار نقاشان قدیم ایران. جلدسوم. تهران: انتشارات مستوفی.
 گدار، آندره (1377). هنر ایران. ترجمه: بهروز حبیبی. سوم. تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی. 
گروسی، فاضل خان (1376). تذکره انجمن خاقان. با مقدمه: توفیق سبحانی. تهران: انتشارات روزنه.
مرادی غیاث‌آبادی، رضا (1391). سنگ‌نگاره های صخره‌ای ایران. تهران: نقش طاووس.
میرزایی‌مهر، علی‌اصغر (1397). مقایسه تطبیقی نقش‌برجسته‌های ساسانی و قاجار. دو فصل‌نامه علمی پژوهشی مطالعات تطبیقی هنر. سال هشتم. شماره پانزدهم، بهارو تابستان.ص ۷۱-۸۳.
http://dorl.net/dor/20.1001.1.23453842.1397.8.15.5.0
میرزایی‌مهر، علی‌اصغر (1395). عبدالله خان. تهران: نشر پیکره.
نامور مطلق، بهمن (1395). بینامتنیت ازساختارگرایی تا پسامدرنیسم. تهران: انتشارات سخن.
نامور مطلق ، بهمن  (1399). تراروایت، روابط بیش‌متنی روایت‌ها. تهران: انتشارات سخن.
نامورمطلق، بهمن؛ کنگرانی، منیژه. (1388). از تحلیل بینامتنی تا تحلیل بیناگفتمانی. پژوهشنامه فرهنگستان هنر. شماره ۱۲. ص ۱۲.
 74-94. SID. https://sid.ir/paper/459527/fa
والترز، بالتیمور؛ آژند، یعقوب (1384). مکتب نگارگری تبریز و قزوین‌ـ‌مشهد. تهران: انتشارات فرهنگستان هنر.
 
فهرست منابع لاتین
Lerner, Judith (1991). A Rock Relief of Fath Ali Shah in Shiraz. Ars Orientalis, Vol.21, pp.31-43.
Luft, Paul; Hubertus ,Von Gall (2020). Die Qajarischen Felsreliefs . Berlin: Deutsches Archaologisches Institut, Eurasien Abteilung, Aubenstelle Tehran.
Luft, J. P. (2001). The Qajar Rock Reliefs. Iranian Studies, Vol. 34, No. 1-4, PP. 31-49.
 
URL 1:http:// www.mehrnews.com/news/862898, (access date: 2023/2/5)
URL 2:http:// www. negarestandoc.ir/documentdetail.aspx?id=104068 (access date: 2023/2/8)
URL 3:http:// www. en.wikipedia.org/wiki/Ashurbanipal (access date: 2023/2/9)
URL 4:http:// www dana.ir/687710 (access date: 2023/2/9)
دوره 8، شماره 1
بهار 1404
صفحه 39-54

  • تاریخ دریافت 13 مهر 1402
  • تاریخ پذیرش 31 اردیبهشت 1403